Bir Toprağı Yaşanmaz Kılmak: Erdoğan’ın “Ekokırım” Çıkışı Bize Ne Söylüyor?

Bu makale Politika & Retorik Dergisi'nde yayımlanmıştır. Aşağıdaki bağlantıya tıklayarak makalenin PDF versiyonunu indirebilirsiniz.

Bir savaşın bittiği vakti nasıl anlarız? Silahlar sustuğunda mı? Son asker çekildiğinde mi? İnsanlar evlerine dönmeye başladığında mı?
Bunların hepsinin yaşandığını varsayalım. İnsanların döndüğü yerde içilecek su, işlenecek toprak, gölgesinde oturulacak bir ağaç kalmamışsa, savaş bitmiştir diyebilir miyiz?
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 11 Kasım’da Antalya’daki COP31 zirvesinde Gazze için kullandığı “ekokırım” ifadesi, tartışmayı tam da bu soruların etrafına taşıyor. Erdoğan, İsrail’in Gazze’deki eylemlerini soykırımın yanında ekokırım olarak da nitelendirerek savaşın çevresel boyutunu uluslararası iklim gündemine yerleştirdi. Bu, hukuki bir mahkûmiyet kararı değil; fakat hangi yıkımın görünür kılınması gerektiğine ilişkin güçlü bir siyasi müdahaleyi içeriyor.1
Çünkü bir topluma verilen zarar, yalnızca o toplumun bugün kaybettikleriyle ölçülmez. Zarar, yarın, yarından sonraki gün, ve ondan da sonra yeniden yaşayabilmek için elinde ne kaldığıyla da ölçülür. Aksi takdirde “sıcak çatışma” olarak nitelendirdiğimiz mücadele bitse de, toplumun elinde kalanı değerlendirebilmek için verdiği yaşam mücadelesi devam eder.
Çevre Zararı Ne Zaman Ekokırıma Dönüşür?
Ekokırım, gündelik dilde ağır çevresel yıkımı anlatmak için kullanılıyor. Uluslararası hukukta ise belirli unsurları olan bağımsız bir suç olarak tanınması için yürütülen mücadelenin merkezinde bulunuyor.
2021’de uluslararası hukukçulardan oluşan bağımsız uzman panelinin önerdiği tanım; çevrede ağır ve aynı zamanda yaygın veya uzun vadeli zarar meydana gelmesi yönünde esaslı bir olasılık bulunduğu bilinerek gerçekleştirilen hukuka aykırı ya da sonuçları açıkça aşırı olmasına rağmen pervasızca yürütülen fiillere odaklanıyor. Dolayısıyla her çevresel zarar, bu tanım bakımından ekokırım sayılmıyor. Zararın ağırlığı, kapsamı veya süresi ile failin bilgisi belirleyici.2 Kavramın siyasi ağırlığı tam da burada görünür hâle geliyor.
“Çevre zarar gördü” dediğimizde dikkatimizi bir sonuca yöneltiriz. “Ekokırım” dediğimizde ise o sonucun nasıl meydana geldiğini, kimlerin kararlarıyla oluştuğunu ve kimlerin hesap vermesi gerektiğini sormaya başlarız. Böylece doğa, savaşın arka planındaki sessiz manzara olmaktan çıkar. Korunması gereken, tahribatı araştırılması gereken ve geleceği siyasi sorumluluk doğuran bir varlık hâline gelir.
Erdoğan’ın kullandığı kelimenin önemi de izahat aşamasındaki bu geçişte yer bulur. Burada vurgulanan; Gazze’deki yıkımı anlatırken değerlendirme ölçeğinin genişletilmesi gerekliliğidir. Açıklamak gerekirse yapılan vurgu, sıcak çatışmalar bağlamında sorumlu tutulan siyasi/askeri bölge aktörlerinin bu sorumluluğunu çatışmadan sonraki yıkımı merkeze alarak derinleştirme çabasının üzerindedir.
Gazze’de Yıkılan Nedir?
Bir şehrin yıkımını genelde binalar ya da şehir planı üzerinden görürüz. “Öncesi” ve “sonrası” fotoğraflarına bakar, ayakta kalan yapıları sayarız. Oysa bir yerleşimi yaşanabilir kılan şey, binalardan çok daha geniş bir bütündür. Binalar sadece betonarme yapılardır. Bu betonarme yapıları bir “yaşam alanı” hâline getirecek olan pek çok farklı unsur vardır. Toprak, su, kanalizasyon, tarım alanları ve kıyı ekosistemleri işte bu bütünün parçalarıdır.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın Eylül 2025 tarihli değerlendirmesinde, Mayıs 2025 itibarıyla Gazze’de ağaçlı tarım alanlarının yüzde 97,1’inin, yıllık ürün alanlarının yüzde 82,4’ünün zarar gördüğü belirtiliyor. Rapor, çevresel hasarı toparlanma ve yeniden inşa planlamasının temel meselelerinden biri olarak ele alıyor. Bu oranlar, ilgili tarihteki hasar değerlendirmesidir; bütün alanların kalıcı olarak yok olduğu anlamına gelmez. Ancak yıkımın boyutunu gösterir.3 Bu verilerin siyasi anlamdaki karşılığı açıktır: Toplumun kendi hayatını yeniden kurma kapasitesi de hayatının şu anki durumu kadar zarar görmektedir.
Bir tarım alanı tahrip olduğunda kayıp, o yıl alınamayan üründen ibaret kalmaz. Çiftçinin geliri, ailenin beslenmesi ve insanların yardıma bağımlı olmadan yaşayabilmesi de meseleye dâhil olur.

Dolayısıyla yeniden inşa, yalnızca yeni konutlar yapmak üzerinden düşünülemez. İnsanların yaşayacağı çevrenin onarılması da gerekir. Beton bloklar ile yaşam alanının diğer unsurları arasında kurulan ilişki burada somutlaşarak anlam kazanır.
Kurulması gereken düşünce sistematiği şudur: Bir evin anahtarını teslim etmekle bir hayatı geri vermek aynı şey değildir.
İklim Zirvesinde Gazze’yi Konuşmak
Erdoğan’ın bu ifadeyi bir iklim zirvesinde kullanması ayrıca önemlidir. Buradaki siyasi hamle, Gazze meselesini farklı bir dinleyici kitlesinin önüne taşımaktır. Gazze meselesi, uluslararası ilişkiler uzmanlarının, bu alanla ilgilenen gazetecilerin, akademisyenlerin, siyasilerin, hukukçuların ve konuyla ilgilenen pek çok diğer meslek dalının gündemine geldi. Fakat bu konunun iklim çalışmalarının gündemine, çevre krizi bağlamında siyaseten tartışılmak üzere bu kadar net getirilmesi, kuşkusuz sık görülen bir hadise değildir.
Konuşmanın bu yönü, bir çerçeveleme tercihi olarak okunabilir. Bu bağlamda kurulan çerçeve, Filistin meselesini yalnızca bölgesel güvenlik, askerî operasyonlar veya insani yardım başlıkları içinde ele almak yerine çevresel adalet tartışmasına da yerleştirmeyi mümkün kılmıştır.
Bu tercih elbette yeni sorular doğurur. Ekosistemlerin korunmasını savunan uluslararası aktörler, silahlı çatışmaların yarattığı ekolojik yıkıma nasıl yaklaşacaktır? Yeniden inşa finansmanı çevresel iyileştirmeyi kapsayacak mıdır? Savaşın etkileri değerlendirilirken toprağın ve suyun geleceği de hesaba katılacak mıdır? Yalnız Filistin ve Gazze özelinde de değil; Suriye’de de, Yemen’de de, Ukrayna’da da, Kuzey Afrika bölgesinde de, Güney Amerika kıtasında da sorulması gereken ve hassasiyetle cevaplanması gereken sorular bunlardır.
Bu açıdan ekokırım, farklı siyasi gündemler arasında bağ kurabilecek bir kavramdır. Ekokırım, bu yaklaşımla, insan haklarıyla ilgilenenlerle çevreyi savunanların aynı yıkıma birlikte bakmasını sağlayabilir. Ancak bu bağın kurulması kendiliğinden ortak politika üretmez. Bir iklim toplantısında kullanılan ifade, tek başına o toplantının yetkilerini genişletmez. Genişletmesi beklenmez de zaten. Burada tercih edilen söylemin, kurulan çerçevenin, kullanılan ifadenin etkisi; bu söylem, çerçeve ya da ifadenin ardından hangi kurumların nasıl harekete geçtiğiyle ölçülebilir.
Meselenin Hukukta Bir Karşılığı Var mı?
Burada temel ayrımı korumak gerekir: Ekokırım, mevcut Roma Statüsü’nde bağımsız bir suç başlığı olarak yer almıyor. Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin temel suç kategorileri soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçudur. Ekokırımın bunlara eklenmesi yönündeki girişimler, yürürlükteki hukukla aynı şey değildir.4
Bununla birlikte çevresel yıkım hukukun tamamen dışında da değildir. Roma Statüsü’nün 8(2)(b)(iv) maddesi, uluslararası silahlı çatışmalarda, beklenen somut ve doğrudan toplam askerî avantaja kıyasla açıkça aşırı olacak yaygın, uzun vadeli ve ağır doğal çevre zararına yol açacağı bilinerek saldırı başlatılmasını savaş suçu kapsamında düzenler. Buradaki eşik yüksektir; ağır bir çevresel hasarın gösterilmesi, tek başına bütün suç unsurlarının kanıtlandığı anlamına gelmez.5
UCM Savcılığı’nın Aralık 2025’te yayımladığı çevresel zarar politikası da mevcut suçların çevresel boyutlarına odaklanıyor. Savcılık, bu yaklaşımı ekokırımı ayrı suç hâline getirecek Statü değişikliği önerilerinden açıkça ayırıyor.6
Bu nedenle Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın nitelendirmesi ile bir mahkemenin vereceği hüküm arasında mesafe vardır. Bu mesafeyi belirtmek, iddianın önemini azaltmaz; hangi kanıtların ve hukuki süreçlerin gerekli olduğunu açıklığa kavuşturur. Bu meseleyi sesli bir biçimde dile getirebilmek, yol gösterebilmek, ve aslında meselenin adını koyabilmek; meseleyi hüküm verecek olan mercilerin dikkatine sunma noktasında bir adım atılabilmesine olanak tanır.
Küçük Devletler Büyük Kuralları Değiştirebilir mi?
Ekokırımın uluslararası ilişkilerdeki yeri, yalnızca büyük güçlerin açıklamalarından ibaret değil. Vanuatu, Fiji ve Samoa, Eylül 2024’te ekokırımın Roma Statüsü’ne beşinci temel suç olarak eklenmesi için resmî öneri sundu. Öneri, 2021’de hazırlanan uzman tanımını temel alıyordu.7
Bu girişim, uluslararası siyasette güç kavramını yeniden düşünmek için anlamlıdır. Bir devletin askerî veya ekonomik kapasitesi sınırlı olabilir. Buna rağmen o devlet, hangi davranışların kabul edilemez sayılması gerektiği, hangi davranışların desteklenmesi gerektiği konularında gündem kurmaya çalışabilir.
Buradan hareketle ekokırım mücadelesi, kural koyma alanındaki bir güç arayışı olarak okunabilir. Mesele yalnızca çevreyi korumak değildir; mesele, ağır çevresel yıkımın uluslararası toplum tarafından hangi statüde ele alınacağını belirlemektir.
Türkiye’nin bu kavramı sahiplenmesi de böyle bir zeminde değerlendirilebilir. Ankara, söylemini somut girişimlerle desteklediği ölçüde, mevcut kuralları eleştiren bir aktör olmanın ötesinde yeni kuralların tartışılmasına katkı sunabilir.
Fakat bir kavramı kullanmakla onun uluslararası hukukta yerleşmesini sağlamak arasında uzun bir diplomatik yol vardır.
İnsanları Yerinden Etmeden Toprağı Ellerinden Almak
Ekokırım tartışmasının en güçlü taraflarından biri, yerinden edilme meselesine farklı bir açıdan bakmayı mümkün kılmasıdır.
Bir insanın yaşadığı yeri terk etmesi için mutlaka evinin kapısına bir tahliye emri bırakılması gerekmez. Temiz suya erişimin ortadan kalkması, geçim kaynaklarının çökmesi ve tarımın yapılamaması da kalmayı giderek güçleştirebilir. İnsanlara yalnızca beton blokları bırakıp, etrafında o beton blokları yaşam alanına çeviren unsurları yok etmek; onları yerlerinden etmek için son derece “elverişli” koşulları beraberinde getirmiş olur.
Bu, elbette ki Gazze’de her çevresel tahribatın belirli bir zorla yerinden etme planını kanıtladığı anlamına gelmez. Böyle bir hukuki sonuca ulaşmak için ayrıca delil gerekir. Ancak çevresel yıkımın insanların kalabilme ve geri dönebilme imkânları üzerindeki etkisi mutlaka araştırılmalıdır. Çünkü geri dönüş, yalnızca sınırdan geçebilmek değildir.
Geri dönüş, devam edilecek bir hayatın düzenini sağlayabilmektir. Geri dönüş, dönülecek yerde hayatın sürdürülebilmesidir. Geri dönüş, salt beton blokları değil, ağaçları ve çiçekleri de görebilmektir; tarım yapabilmektir, su içebilmektir, nefes alabilmektir. Bu bakımdan çevresel iyileştirme, barışın ardından ele alınabilecek tali bir iş olarak görülemez. Çevre, barışın insanlar açısından uygulanabilir olup olmadığını belirleyen koşullardan biridir. Toprağın üzerinde bulunmakla o toprakta yaşayabilmek arasındaki fark, diplomasinin de meselesidir.
Kelimeden Sorumluluğa
Ekokırım kavramı çevresindeki gelişmeler yalnızca UCM tartışmalarıyla sınırlı değil. Avrupa Birliği’nin 2024 tarihli çevre suçları direktifi, çevrede çok ağır yıkım yaratan nitelikli suçları düzenliyor. Metin, bu fiillerin ekokırımla karşılaştırılabilir davranışları kapsayabileceğini belirtiyor. Bu düzenleme, ekokırımın evrensel bir uluslararası suç olarak kabul edildiği anlamına gelmiyor; ağır çevresel yıkıma ceza hukuku yoluyla karşılık verme arayışını gösteriyor.8
Türkiye açısından asıl soru, kullanılan kavramın nasıl bir politikaya dönüşeceğidir. Çevresel hasarın bağımsız biçimde belgelenmesini desteklemek, uzmanlık kapasitesi oluşturmak ve yeniden inşa girişimlerinde suyla toprağın iyileştirilmesini önceliklendirmek, bu söyleme somut içerik kazandırabilir.
Ayrıca çevresel zarar kayıtlarının gelecekteki hesap verebilirlik süreçlerinde kullanılabilecek biçimde korunması gerekir. Uydu görüntüleri, saha incelemeleri ve bilimsel ölçümler, siyasi açıklamaların yerini tutmaz; siyasi açıklamaların araştırılabilir iddialara dönüşmesini sağlar. Böylece tartışma, kimin daha sert konuştuğundan çıkarak hangi sorumluluğun nasıl ortaya konulacağı sorularına cevap aramaya dönebilir.

Türkiye’nin Önündeki Tutarlılık Sınavı
Ekokırım dilinin Türkiye’ye açabileceği alan kadar beraberinde getirdiği bir sınav da vardır: Tutarlılık.
Bir ilkenin uluslararası ağırlığı, yalnızca rakiplerin davranışlarına uygulanmasıyla kurulamaz. Aynı ölçütün farklı ülkelerde, farklı ittifak ilişkilerinde ve ülke içinde de savunulabilmesi gerekir. Bu, Türkiye’nin Gazze’deki çevresel yıkımı gündeme getirmesini değersizleştiren bir itiraz değildir. Aksine bu girişimin kalıcı bir siyasi değer üretmesi için gerekli koşuldur.
Siyasi markalaşma açısından da belirleyici olan budur. Bir ülkenin kendisini adaletin savunucusu olarak tanımlaması bir iddiadır. Bu iddianın güvenilirliği, zaman içinde gösterdiği davranışlarla oluşur.
Erdoğan’ın ekokırım çıkışı bu nedenle bir başlangıç olarak değerlendirilebilir. Kavramın diplomatik temaslarda, hukuk tartışmalarında ve yeniden inşa politikalarında takip edilmesi, bu başlangıç noktasından ne kadar ileri gidileceğini gösterecektir.
Savaşın Geleceğe Bıraktığı Borç
Ekokırımın uluslararası ilişkilerdeki asıl önemi, sorumluluğun zamanını genişletmesidir. Savaş bugün yaşanır; etkileri bugün doğmamış insanlara da ulaşabilir. Bu yüzden zarar hesabını yalnızca çatışmanın sürdüğü günlerle sınırlamak eksik kalır. Yeniden yaşayabilmenin koşulları da barış zamanına dair yapılacak değerlendirmeye katılmalıdır.
Erdoğan’ın kullandığı ifade, Gazze’ye bu geniş çerçeveden bakılması yönünde bir çağrı olarak okunabilir. Ancak çağrının siyasi gücü, hukuki kesinlik varmış gibi konuşmaktan değil; belgeleme, hesap verebilirlik ve onarım talebini bir arada taşımasından gelecektir.
Bir toplumun geleceği, hayatta kalan insanların sayısıyla birlikte, onların kurabilecekleri hayatın imkânlarına da bağlıdır. Bu nedenle ekokırım tartışmasının önümüze koyduğu soru yalnızca doğaya ne yapıldığı değildir.
Soru, o doğanın içinde yaşamaya devam edecek insanlara ne bırakıldığıdır.
Ekokırımın uluslararası ilişkilerdeki asıl önemi, sorumluluğun zamanını genişletmesidir
Dipnotlar
1. apnews.com, https://apnews.com/article/6bc9162a78f7ccd3b12832eb36ecb775.
2. Ecocide Law Alliance, https://www.ecocidelawalliance.org/expert-panel-ecocide-definition/.
3. Question of Palestine, https://www.un.org/unispal/document/unep-environmental-impact-of-the-escalation-of-conflict-in-the-gaza-strip/.
6. International Criminal Court, https://www.icc-cpi.int/news/policy-addressing-environmental-damage-through-rome-statute.
8. europarl.europa.eu, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-10-2024-002540-ASW_EN.pdf.



Yorumlar