top of page

Yeşilin Yeni Pazarlama Dili: COP31

Yazarın fotoğrafı: Aygün Akifqızı
Aygün Akifqızı
3 saat önce
8 dakikada okunur
Bu makale Politika & Retorik Dergisi'nde yayımlanmıştır. Aşağıdaki bağlantıya tıklayarak makalenin PDF versiyonunu indirebilirsiniz.
Çayırların ardında bir termik santral, Zazymya yakınları, Kiev bölgesi, 12 Temmuz 2015
Görsel 1: Çayırların ardında bir termik santral, Zazymya yakınları, Kiev bölgesi, 12 Temmuz 2015 / Fotoğraf: Аимаина хикари, CC0, Wikimedia Commons

Greenwashing ve Markaların Yeşil Dönüşüm Siyaseti


Son yıllarda insanların doğaya karşı giderek artan duyarsızlığı ve devletlerin birbiriyle kurdukları ilişkilerde diplomasi yerine çatışma dilini tercih etmeleri, dünyanın ekolojik dengesini derinden sarsmış durumda. İklim krizinin ortaya çıkmasında büyük pay sahibi olan devletler, bu sorumluluğu çoğu zaman açıkça kabul etmekten kaçınsalar da bugün aynı kriz, yönetilmesi ve kendisiyle mücadele edilmesi gereken küresel bir mesele olarak ele alınıyor. Üstelik bu mücadele, zamanla farklı kavramlar, politikalar ve uluslararası girişimler adı altında yeniden tanımlanıyor. İklim sistemindeki bozulma geri dönülmesi giderek zorlaşan bir noktaya ilerlerken, mesele artık tek tek devletlerin sınırları içinde ele alabilecekleri bir sorun olmaktan çıkmış; uluslararası iş birliğini zorunlu kılan ortak bir gündeme dönüşmüş durumda.


Doğayı korumak adına markalar da farklı fikirler ortaya koymaktadır: örneğin, karbon ayak izini azaltma ve sürdürülebilir üretim söylemleriyle yeni bir ekonomik ve iletişim alanı yapılandırmaktadır. Burada en kritik nokta, sergilenen bu dönüşümün ne kadarı gerçek bir çevresel sorumluluk veya ne kadarı çok iyi bir şekilde tasarlanmış itibar yönetimi olduğudur? Evet, COP31, bu sorumuzu yeniden gündeme taşımaktadır. 11–24 Kasım, 2024 yılında Bakü’de düzenlenen COP29’un ardından organizasyon 2025 senesinde Brezilya’ya, bu sene ise kardeş Türkiye’ye devredilmiş durumda.


9 Kasım’da Türkiye’nin en güzel yerlerinden ve turizm merkezlerinden biri olan Antalya’da başlayan ve 20 Kasım’a kadar devam edecek COP31, iklim diplomasisinin bir sonraki durağı olmanın ötesindedir. Yeşilin yeni adı COP-31 çevre politikasının iktisadi çıkarlar, uluslararası rekabet ve kurumsal iletişimle nasıl iç içe olduğunu görmek bakımından da önemli bir sınav niteliğindedir.


Peki bu COP nedir? COP (Conference of the Parties/Taraflar Konferansı) fikri yalnız bir kişinin veya bir ülkenin fikir ürünü değildir. Bu, Birleşmiş Milletler’in uluslararası hukuk mekanizması çerçevesinde iklim değişikliğiyle mücadele etmek için oluşturulmuş kurumsal bir platformdur.


Burada üç önemli tarihi aşama vardır:


1. 1992 – Rio de Janeiro, Brezilya


Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC), BM Çevre ve Kalkınma Konferansı’nda (Dünya Zirvesi) kabul edildi. COP mekanizmasının yasal temeli bu sözleşme ile oluşturuldu.


2. 1994 – Sözleşmenin yürürlüğe girmesi


Sözleşme uluslararası yasal geçerlilik kazandı ve katılan devletlerin uygulamayı tartışacağı kalıcı bir karar alma mekanizmasına ihtiyaç duyuldu.


3. 1995 – İlk kez COP, 28 Mart–7 Nisan tarihlerinde Almanya’nın başkenti Berlin’de gerçekleştirildi. COP1’in Başkanı, o zamanki Almanya Çevre Bakanı Angela Merkel’di.


Sonra ise sırayla İsviçre (1996), Japonya (1997), Arjantin (1998), Almanya (1999, devamı), Hollanda (2000), Fas (2001), Hindistan (2002), İtalya (2003)... Azerbaycan (2024) ve bu sene ev sahipliği Türkiye’nin payına düşmüş oldu.


Paris İklim Anlaşması’ndan yıllar geçse de dünya, emisyon azaltımı ve iklim finansmanı konusunda vermiş olduğu sözlerden sonra ortaya somut bir sonuç koymakta ve sonucu hayata geçirmekte zorlanıyor. COP’un bünyesinde şirketlerin ve global markaların üstlendiği rol her geçen gün giderek daha fazla tartışılmaya devam ediliyor.


Hemen hemen her alanda çevre dostu yapım, karbon nötr hizmet, doğa kaynaklarını koruyan, sürdürülebilir ambalaj, geri dönüştürülebilen ve yeşil teknoloji gibi kavramlara maruz kalıyoruz. Bir dönem markaların sosyal sorumluluk projelerinin sınırlı olsa da bir parçası olan çevresel duyarlılık, artık konumunu geniş alanda değiştirmiştir. Öyle ki eskiden küçük bir proje halinde sunulan duyarlılık mesajı şimdi kurumsal kimliğin, reklam stratejilerinin ve alıcıyla kurulan ilişkinin tam merkezine getirilmiştir. Her işte bir sorun olduğu gibi burada da önemli bir çelişki kendini açık ediyor: Çevreyi korumayı vadeden markalar ve şirketlerin yaptığı bu iş karşısında insanın beyninde bir soru oluşuyor. Onlar gerçekten üretim biçimlerini mi değiştirmek istiyor, yoksa değişim görüntüsü altında yeni bir tüketim rolü mü sergiliyor? Sözü geçen sorunun cevabını ararken önümüzde beliren kavramlardan biri greenwashing (Türkçedeki karşılığıyla yeşil aklama) oluyor.


Peki asıl amaç nedir? Gerçekten yeşil olmak mı, yoksa yeşil görünmek mi? Greenwashing, herhangi bir şirketin, markanın veya kurumun ekosisteme ilişkin görünümünü olduğundan daha olumlu gösteren, eksik, yanıltıcı fikirlerle sürdürülebilirlik sezgisi oluşturmasıdır. Bu her zaman doğrudan yanlış bir beyandan ibaret değildir. Bazen üretimin yalnızca küçük bir bölümünde yapılan iyileştirmelerin bütün şirketin çevreci dönüşümüymüş gibi sunulması, bazen de çevresel etkileri ölçülmeyen bir ürünün doğa dostu olarak tanıtılması şeklinde karşımıza çıkar.


Bir ürünün geri dönüştürülebilir ambalaja sahip olması, o ürünün üretiminden taşınmasına kadar bütün süreçlerinin çevreye duyarlı olduğu anlamına gelmez. Benzer şekilde, bir şirketin ağaç dikme kampanyası yürütmesi, aynı şirketin yüksek karbon salımı yaratan üretim faaliyetlerini ortadan kaldırmaz. Buna rağmen reklam kampanyalarında kullanılan yeşil renkler, yaprak ve orman görselleri, doğa sesleri ve sürdürülebilirlik etiketleri tüketicide olumlu bir çevresel imaj oluşturabilir.


Burada mesele yalnızca reklamın ne söylediği değil, tüketiciye ne düşündürdüğüdür. Özellikle hızlı tüketim, moda, otomotiv, enerji, havacılık ve gıda sektörlerinde çevresel söylemlerin marka konumlandırmasının önemli bir parçasına dönüşmesi, greenwashing tartışmasını daha görünür hale getiriyor. Bir tarafta üretim hacmini ve tüketim alışkanlıklarını büyütmeye devam eden şirketler, diğer tarafta tüketicilere daha az tüketmelerini, geri dönüşüme yönelmelerini ve çevresel sorumluluk taşımalarını öneren kampanyalar bulunuyor.


Bu çelişki, yeşil dönüşümün yalnızca teknik bir üretim meselesi olmadığını gösteriyor. Aynı zamanda bir iletişim, ikna ve siyaset meselesiyle karşı karşıyayız.


COP toplantıları, hükümetlerin iklim hedeflerini müzakere ettiği uluslararası platformlar olarak bilinse de günümüzde bu organizasyonların etki alanı çok daha geniş. Finans kuruluşları, enerji şirketleri, teknoloji devleri, danışmanlık firmaları, reklam ajansları ve küresel markalar da bu sürecin önemli aktörleri arasında yer alıyor.


Çünkü iklim politikaları artık yalnızca çevre bakanlıklarının kararlarını ilgilendirmiyor. Enerji yatırımlarından üretim maliyetlerine, uluslararası ticaretten tüketici tercihlerine kadar geniş bir ekonomik alanı yeniden şekillendiriyor.


Şirketler açısından sürdürülebilirlik, bir yandan gelecekteki düzenlemelere uyum sağlama ve yatırımcı güvenini koruma ihtiyacı, diğer yandan yeni pazarlar kazanma fırsatı anlamına geliyor. Yeşil dönüşüm bu nedenle yalnızca çevresel bir zorunluluk değil, aynı zamanda rekabet stratejisi haline gelmiş durumda.


Ancak bir şirketin iklim zirvesinde bulunması, sürdürülebilirlik raporu yayımlaması veya çevre temalı bir kampanyaya sponsor olması, onun iklim krizinin çözümüne gerçekten katkı sunduğunu tek başına kanıtlamıyor. Hatta bazı durumlarda iklim diplomasisinin sağladığı görünürlük, şirketlerin çevresel sicillerini sorgulamaktan çok, kurumsal imajlarını güçlendirmelerine hizmet edebiliyor.


Bu nedenle COP31’i değerlendirirken yalnızca ülkelerin hangi taahhütleri verdiğine değil, bu taahhütlerin hangi ekonomik aktörler tarafından nasıl kullanıldığına da bakmak gerekiyor.


Markaların yeşil dönüşüm söylemi, ölçülebilir üretim değişiklikleriyle desteklenmediği sürece iklim mücadelesinin değil, iklim üzerinden yürütülen itibar siyasetinin bir parçası haline gelebilir.


Azerbaycan açısından COP31’in ayrı bir anlamı bulunuyor. Çünkü ülke, 2024 yılında Bakü’de COP29’a ev sahipliği yaparak küresel iklim diplomasisinin merkezlerinden biri haline geldi. Böylece COP29, Azerbaycan’ın uluslararası görünürlüğünü artıran önemli bir organizasyon olmanın yanı sıra ülkenin enerji politikalarının, ekonomik önceliklerinin ve çevresel sorumluluklarının da uluslararası kamuoyunda tartışılmasına zemin hazırladı.


COP29’un en önemli sonuçlarından biri, gelişmekte olan ülkeler için iklim finansmanının 2035 yılına kadar yıllık 300 milyar dolara çıkarılması hedefinin kabul edilmesiydi. Ayrıca kamu ve özel sektör kaynaklarının birlikte harekete geçirilmesiyle yıllık 1,3 trilyon dolarlık finansman ölçeğine ulaşılması yönünde çağrı yapıldı. Bu karar, iklim krizinin sonuçlarıyla mücadelede finansmanın önemini bir kez daha ortaya koydu.


Ancak Bakü zirvesi, iklim müzakerelerinin güvenilirliği ve fosil yakıt sektörünün bu süreçteki etkisi bakımından da eleştirilerle karşılaştı. Azerbaycan ekonomisinde petrol ve doğal gazın önemli ağırlığa sahip olması, COP29’un ev sahibi ülkenin enerji politikalarıyla nasıl bir ilişki kuracağı sorusunu gündeme getirdi. Transparency International ve Anti-Corruption Data Collective tarafından zirve öncesinde yayımlanan değerlendirmede, fosil yakıt sektörünün etkisi, çıkar çatışmaları ve kurumsal şeffaflık konularında ciddi risklere dikkat çekildi.


Bu eleştiriler, Azerbaycan’ın COP29 ev sahipliğinin önemini ortadan kaldırmıyor. Aksine, Bakü deneyimini daha kapsamlı değerlendirmeyi gerekli kılıyor. Çünkü iklim diplomasisinin temel iddiası, ülkelerin ekonomik çıkarlarından bağımsız olarak ortak bir çevresel sorumluluk geliştirebilmesi. Bu iddianın inandırıcılığı ise ev sahibi ülkelerin kendi enerji politikalarıyla ne ölçüde tutarlı olduklarıyla yakından ilişkili.


Burada önemli bir noktayı gözden kaçırmamak gerekiyor: İklim mücadelesinde güven, yalnızca verilen sözlerle değil, bu sözlerin arkasındaki politik ve ekonomik tercihlerle oluşur.


Bakü’den sonra Belém’de düzenlenen COP30’da da fosil yakıtlardan çıkış konusunda bağlayıcı bir yol haritası üzerinde uzlaşma sağlanamaması, uluslararası iklim siyasetinin temel açmazlarından birinin devam ettiğini gösterdi. Şimdi Antalya’daki COP31, bu açmazın aşılması ve söylemlerin uygulamaya dönüşmesi bakımından yeni bir sınav veriyor.


Azerbaycan’ın bu süreçteki konumu da yalnızca COP29’a ev sahipliği yapmış bir ülke olarak değerlendirilmemeli. Petrol ve doğal gaz üreticisi bir ülkenin aynı zamanda iklim finansmanı, enerji dönüşümü ve sürdürülebilir kalkınma tartışmalarında etkin rol üstlenmesi, kendi içinde önemli bir politika sorumluluğu barındırıyor. Bu sorumluluk, ekonomik gerçekleri yok saymadan enerji çeşitliliğini artırmayı, yenilenebilir kaynaklara yatırım yapmayı ve çevresel performansı şeffaf biçimde ortaya koymayı gerektiriyor.


Bakü’de verilen mesajların Antalya’da hangi somut sonuçlarla karşılık bulacağı, yalnızca iki zirve arasındaki diplomatik devamlılığı değil, bölgenin iklim politikalarındaki güvenilirliğini de ilgilendiriyor.


Küresel markaların çevresel söylemleri, tüketici davranışlarındaki değişimle birlikte yeni bir boyut kazandı. Özellikle genç tüketiciler arasında çevreye duyarlı üretim, etik tedarik, geri dönüşüm ve sosyal sorumluluk gibi konuların önem kazanması, şirketleri iletişim stratejilerini yeniden düzenlemeye yöneltti.


Fakat burada da önemli bir ayrım var: Tüketicinin çevreye duyarlı markaları tercih etmek istemesi ile markaların gerçekten çevreye duyarlı üretim yapması aynı şey değil.


Bir moda markasının sürdürülebilir koleksiyon tanıtması, üretim hacminin, tekstil atıklarının, su tüketiminin ve tedarik zincirinin çevresel etkilerini açıklamadığı sürece sınırlı bir bilgi sunar. Bir otomotiv markasının elektrikli araç üretimine yatırım yapması da kullanılan enerjinin kaynağı, batarya üretiminin çevresel maliyeti ve ürünün yaşam döngüsü değerlendirilmeden tek başına yeterli bir dönüşüm göstergesi sayılamaz.


Dolayısıyla yeşil dönüşümün başarısı, reklam kampanyalarının görünürlüğüyle değil, üretim süreçlerinde gerçekleşen değişimin niteliğiyle ölçülmelidir.


Şirketlerin sürdürülebilirlik raporlarında hangi göstergeleri kullandığı, karbon salımını hangi yöntemle hesapladığı, tedarikçilerinin çevresel standartlara uyup uymadığı ve açıklanan hedeflerin bağımsız denetime açık olup olmadığı artık daha fazla önem taşıyor.


Avrupa Birliği’nin bu alandaki düzenlemeleri de söz konusu değişimin işaretlerinden biri. 2024 yılında kabul edilen ve 27 Eylül 2026’dan itibaren uygulanmaya başlayan 2024/825 sayılı Direktif, tüketicilerin yeşil dönüşüme katılımını güçlendirmeyi ve yanıltıcı çevresel iddiaları sınırlandırmayı amaçlıyor. Genel ve kanıtlanmamış çevre dostu ifadelerin kullanımı, güvenilir olmayan sürdürülebilirlik etiketleri ve yalnızca karbon dengelemesine dayanarak ürünleri iklim açısından nötr gösteren iddialar bu çerçevede daha sıkı kurallara tabi tutuluyor.


Bu gelişme, markalar için önemli bir dönüm noktasına işaret ediyor. Artık çevreci görünmek yeterli değil; çevresel iddianın hangi veriye dayandığını açıklamak da gerekiyor.


Greenwashing’i yalnızca şirketlerin tüketiciyi yanıltma girişimi olarak değerlendirmek, meselenin iletişim boyutunu eksik bırakır. Çünkü yeşil aklama, aynı zamanda tüketicinin çevresel kaygılarını ticari değere dönüştüren bir ikna mekanizmasıdır.


Markalar bu mekanizma üzerinden tüketiciye yalnızca bir ürün sunmaz; aynı zamanda bir yaşam tarzı, bir aidiyet ve hatta bir ahlaki tercih önerir. Bir ürünü satın almak, kimi zaman çevreye duyarlı bir birey olmanın göstergesi gibi sunulur. Böylece çevresel sorumluluk, kolektif politikaların ve üretim sistemlerinin konusu olmaktan çıkarak bireysel tüketim tercihlerine indirgenebilir.


Oysa iklim krizinin çözümü, yalnızca tüketicilerin bez çanta kullanması, plastik şişelerden vazgeçmesi veya geri dönüşüm yapmasıyla mümkün değil. Enerji politikalarının, sanayi üretiminin, ulaşım sistemlerinin, tarım uygulamalarının ve uluslararası ticaretin de dönüşmesi gerekiyor.


Geri dönüşüm tesisinde preslenmiş PET şişe balyası, San Jose, Kaliforniya, 26 Mayıs 2019
Görsel 2: Geri dönüşüm tesisinde preslenmiş PET şişe balyası, San Jose, Kaliforniya, 26 Mayıs 2019 / Fotoğraf: Grendelkhan, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Burada markaların kullandığı dil ile gerçek faaliyetleri arasındaki mesafe önem kazanıyor. Çevreyi koruma söylemi, şirketlerin üretim ve yatırım kararlarını sorgulayan bir sorumluluk çağrısı olmaktan çıkıp yalnızca satışları artıran bir iletişim aracına dönüştüğünde, yeşil dönüşümün kendisi de pazarlama retoriğinin içine hapsoluyor.


Bu nedenle şirketlerin çevre politikalarını değerlendirirken üç temel soruya yanıt aranmalı: Şirket gerçekten neyi değiştirdi? Bu değişim hangi ölçülebilir verilerle kanıtlanıyor? Açıklanan çevresel fayda, şirketin bütün faaliyetleri düşünüldüğünde ne kadar anlamlı?


Bu soruların yanıtı olmadan sürdürülebilirlik iddiası, güçlü bir reklam sloganından öteye geçemez. Antalya’da gerçekleştirilen COP31’in önemi, yeni çevre söylemleri üretmesinden çok, mevcut taahhütlerin uygulanmasını sağlayacak mekanizmaları güçlendirebilmesinde yatıyor. İklim müzakerelerinin yıllardır karşı karşıya olduğu temel sorunlardan biri, hedeflerin açıklanması ile bu hedeflerin hayata geçirilmesi arasındaki mesafe.


Bu mesafe yalnızca devletlerin değil, şirketlerin de sorumluluk alanında bulunuyor. Çünkü küresel üretim ve tüketim zincirlerinin önemli bir bölümünü yöneten markalar, iklim krizinin hem nedenleri hem de çözüm araçları üzerinde doğrudan etkiye sahip.


COP31’in yeşil sanayileşme, temiz enerji dönüşümü, sıfır atık, gıda güvenliği ve iklime dirençli şehirler gibi öncelikleri, özel sektör açısından da yeni sorumluluklar doğuruyor. Ancak bu başlıkların başarısı, şirketlerin zirve boyunca sergiledikleri çevreci iletişimle değil, zirve sonrasında üretim, yatırım ve tedarik politikalarında yapacakları değişikliklerle ölçülecek.


Azerbaycan açısından da benzer bir değerlendirme söz konusu. Bakü’de COP29’a ev sahipliği yapmış bir ülke olarak Azerbaycan, iklim diplomasisinin yalnızca uluslararası görünürlük sağlayan bir organizasyon olmadığını; aynı zamanda ekonomik dönüşüm, enerji politikası ve kurumsal güvenilirlik açısından uzun vadeli bir sorumluluk taşıdığını dikkate almak durumunda.


Antalya’dan Bakü’ye uzanan bu iklim diplomasisi hattında asıl mesele, hangi ülkenin ne kadar etkileyici bir zirve düzenlediği değil, hangi taahhüdün ne ölçüde hayata geçirildiğidir. Aynı ölçüt markalar için de geçerlidir. Yeşil dönüşüm, bir şirketin logosuna yaprak eklemekle, ambalajını yeşile boyamakla veya reklamlarında doğa görüntülerine yer vermekle gerçekleşmez. Gerçek dönüşüm, şirketin üretim biçimini, enerji tercihini, tedarik zincirini ve ekonomik önceliklerini değiştirmesini gerektirir.


Bugün tüketicinin karşısına çıkan en önemli soru belki de şudur: Satın aldığımız ürün gerçekten daha mı sürdürülebilir, yoksa bize yalnızca öyle olduğuna mı inandırılıyor? COP31’in önümüzdeki yıllar için bırakacağı en önemli miraslardan biri, bu sorunun cevabını daha şeffaf, ölçülebilir ve denetlenebilir hale getirecek bir iklim yönetişiminin güçlenmesi olmalıdır. Çünkü gezegenin geleceği, yeşilin ne kadar iyi pazarlandığına değil, ne kadar gerçek bir dönüşüme dönüştürülebildiğine bağlıdır.


Oysa iklim krizinin çözümü, yalnızca tüketicilerin bez çanta kullanması, plastik şişelerden vazgeçmesi veya geri dönüşüm yapmasıyla mümkün değil

Yorumlar


Siyasal İletişim ve Marka Akademisi

bottom of page