COP31 Antalya: İklim önlemleri gecikirse bizi bekleyen gelecek nedir?

Bu makale Politika & Retorik Dergisi'nde yayımlanmıştır. Aşağıdaki bağlantıya tıklayarak makalenin PDF versiyonunu indirebilirsiniz.

Taraflar Konferansı (COP) 1992’de kabul edilen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamında her yıl düzenlenen en üst seviyedeki küresel iklim zirvesidir. Tüm dünyadan devlet ve hükümet başkanları, bakanlar, bilim insanları, iş dünyası liderleri ve sivil toplum temsilcilerini bir araya getiren COP, iklim değişikliğiyle mücadelede ortak eylemi müzakere etmek, ilerletmek ve alınan kararların değerlendirilmesi için oluşturulan temel platform niteliğindedir. COP31, bu küresel sürecin 31. Oturumu olup, 2026 yılında Türkiye’nin ev sahipliğinde gerçekleştirilmektedir.
Meselenin önemini anlamak için basit bir değerlendirme yapmamız yeterli olacaktır. Bir kent, yaz boyunca su tasarrufu çağrısı yaparken sonbaharda bir sağanağın ardından taşkınlarla uğraşabilir. Kuraklık su kaynaklarını azaltırken kısa süreli şiddetli yağış, özellikle dere yatakları yapılaşmış ve toprağın büyük bölümü beton ve asfaltla kaplanmış yerlerde, hızla taşkına dönüşebilir. Türkiye’nin 9–20 Kasım 2026’da Antalya’da ev sahipliği yapacağı COP31’in gündemindeki uygulama meselesi, bu basit örnekte somutlaşıyor. Emisyonları düşürmek için alınan kararlar kadar, kentlerin ve su havzalarının değişen iklime nasıl hazırlanacağı da zirvenin konularından biridir.
Birleşmiş Milletler’in Dünya Nüfus Beklentileri 2024 raporuna göre, Dünya nüfusu 1900’lerin başında yaklaşık 1,5 milyar iken 2024’te 8,2 milyara ulaştı. Orta senaryoda nüfusun 2080’lerin ortasında 10,3 milyar civarına ulaşması bekleniyor. Dünya kaynakları sınırlı iken nüfusun sadece bir asırda 5 kattan daha fazla artmasının bir sonucu olarak daha fazla insanın barınma, ulaşım, enerji, su ve gıda ihtiyacını karşılamak gerekmektedir. Bununla birlikte, 1950’de kırsalda yaklaşık 1,8 milyar insan yaşarken, 2025’te bu sayı yaklaşık 3,5 milyara ulaştı. Ancak, aynı dönemde kent nüfusu yaklaşık 730 milyondan 4,76 milyara yükseldi. Yine Birleşmiş Milletler 2025 Kentleşme Raporunda 1975’te nüfusu 10 milyondan daha fazla megakent sayısı sadece 8 iken 2050 yılında bu sayının 37’ye yükselmesi bekleniyor. Genel olarak, kent yaşamı kırsal yaşama oranla daha fazla karbon üretme potansiyeline sahip olduğu dikkate alındığında, bu durumun doğal kaynaklar ve iklim üstündeki baskının artacağına işaret etmektedir. Bu durumda artan ihtiyaçların ve tüketimin iklim üzerindeki etkisi, yeni konutların nasıl inşa edildiğine, elektriğin hangi kaynaklardan üretildiğine ve kentlerde yaşayan insanların otomobile ne ölçüde bağımlı olduğuna göre değişeceği açıktır. Dolayısıyla nüfus artışı, toplam emisyonları belirleyen etkenlerin başında gelmektedir. Kişi başına ekonomik faaliyet, ekonominin enerji yoğunluğu ve kullanılan enerjinin karbon yoğunluğu da sonucu şekillendirmektedir. IPCC’ye göre kişi başına emisyonu en yüksek %10’luk hane grubu, dünyadaki tüketim kaynaklı hane halkı sera gazı emisyonlarının %34–45’ini oluşturmaktadır. En düşük emisyonlu %50’lik grubun toplam nüfustaki payı ise %13–15 civarındadır. Nüfus artışının hızlı olduğu yerlerde altyapıyı bugünden düşük karbonlu kurmak, emisyonu yüksek kesimlerde ise enerji ve tüketim kaynaklı salımları azaltmak farklı politika araçlarını gerektirmektedir. Tam da bu noktada COP31’in önemi yüksektir.
Mevcut çevre politikalarında gerekli düzenlemelerin yapılması ve ülkelerin üzerlerine düşen görevleri eksiksiz biçimde yerine getirmesi de hayati öneme sahiptir. Dolayısıyla, çevre politikaları hakkında verilen kararların takip edilmesi ve sonuçlarının değerlendirilmesi açısından da COP31 ayrı bir öneme sahiptir. İngiltere’den Friedlingstein ve Dünya’nın 100’den fazla araştırma enstitüsünden oluşan bir ekibin yaptığı Global Karbon Bütçesi 2025 başlıklı araştırmasına göre, fosil yakıtlar ve sanayi süreçlerinden kaynaklanan küresel CO₂ emisyonu 2025’te 38,1 milyar tona ulaşmıştır. Bununla birlikte, Dünya Meteoroloji Örgütü ise 2025’in küresel ortalama yüzey sıcaklığının 1850–1900 ortalamasının 1,43 °C üzerinde gerçekleştiğini bildiriyor. Paris Anlaşması’nın 1,5 °C hedefi uzun dönemli küresel ısınmayı ifade etmekte olup, Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın 2026 değerlendirmesine göre ise, mevcut politikaların aynen devam etmesi halinde dünyayı bu yüzyılda yaklaşık 2,8 °C ısınma beklemektedir. Ülkelerin son iklim taahhütleri eksiksiz uygulansa bile tahmin 2,6–2,7 °C civarına ulaşmaktadır. Ancak, bu tahminler mevcut politikalara bağlı senaryolardan elde edilmektedir. Bu nedenle, ülkeler tarafından verilen sözlerin uygulanmasının ne kadar değerli olduğunu gösteriyor. Neticede önümüzdeki senaryoların Paris hedeflerini aşması, daha güçlü emisyon azaltılmasına ihtiyaç olduğunu göstermektedir.
Karbon salınımı konusundaki önlemlerin gecikmesi veya ülkelerin sözlerini tutmaması halinde insanlığı parlak bir geleceğin beklemediği açıktır. Sıcak hava dalgaları, kuraklık ve yangınları tetikleyerek daha da ağırlaşabilir. Uzayan sıcak dönemler yaşlılar, kronik hastalığı olanlar ve açık havada çalışanlar için sağlık sorunlarını arttıracaktır. Nitekim 2025 yaz aylarında kıta Avrupa’sında yaşanan sıcak hava dalgalarında ciddi sayıda ölümler gerçekleşmiştir. İnsan üstündeki doğrudan etkinin yanı sıra, sıcaklık yükseldikçe toprağın su kaybı ve sulama ihtiyacı artmaktadır. Kurak bir yazda bu durum içme suyu, tarım ve ekosistemlerin su ihtiyacını karşılamayı güçleştirmekte, sıcak ve kuru koşullar, yangın çıktığında yayılmasını da kolaylaştırabilir. Bir üretim sezonunda su kıtlığı ile aşırı sıcak çakışmasının sonuçları çiftçinin gelirinden gıda fiyatlarına kadar uzanabilmektedir.

Sel, heyelan ve kıyı taşkınlarının etkisini sadece iklimsel koşullar değil, arazi kullanımı da belirler. Şiddetli bir yağışın afete dönüşmesinde yağışın miktarı kadar, suyun akacağı yol üzerindeki yapılaşma ve altyapının kapasitesi de etkilidir. Heyelana duyarlı yamaçları etkileyen yoğun yağışlar, zeminin suya doygunluğunu artırarak kaymayı tetikleyebilmektedir. Kıyılarda ise deniz seviyesinin yükselmesi, alçak kesimlerde taşkın, kıyı erozyonu ve yeraltı sularına tuzlu su girişine ilişkin tehlikeleri büyütebilmektedir. Bu nedenle yapılacak yer seçimleri ile alınacak imar kararları ve altyapı yatırımları, geçmişteki olay kayıtlarının yanı sıra gelecekteki iklim koşullarını da hesaba katmak zorundadır.
Konunun öneminin anlaşılması açısından son yıllarda ülkemizde ve dünyada yaşanan iklim kökenli afetlere örnek vermek gerekirse, 11 Ağustos 2021’de başlayan Batı Karadeniz taşkınlarında Bartın, Kastamonu ve Sinop’ta 82 kişi hayatını kaybetmiştir. Bir yıl sonra Pakistan’daki muson taşkınları 33 milyon kişiyi etkilemiş ve 1.700’den fazla kişinin ölümüne yol açmıştır. Pakistan’da Afet sonrası değerlendirmede fiziksel hasar 14,9 milyar doların üzerinde, ekonomik kayıp ise yaklaşık 15,2 milyar dolar olarak hesaplanmıştır. Akdeniz’de Eylül 2023’te Daniel Fırtınası sonrasında Doğu Libya’da, özellikle Derne’de yaşanan taşkın, altyapının önemini bir kez daha ortaya koymuştur. Dünya Bankası, Avrupa Birliği ve BM’nin ortak değerlendirmesine göre bölgede 18.500’den fazla konut hasar gördü veya yıkıldı, ilk aşamada yaklaşık 44.800 kişi yerinden oldu. Dünya Bankası, AB ve BM ortak değerlendirmesine göre, fiziksel hasar ve ekonomik kayıpların toplamı 1,65 milyar dolar olarak tahmin edilmiştir. 26 Ağustos 2026’da Nepal–Çin sınırındaki Rasuwa–Gyirong koridorunu vuran ani taşkın, şiddetli yağış olmadan da küresel ısınmaya bağlı olarak buzullardaki erime neticesinde, bir vadide ne kadar hızlı bir felaketin oluşabileceğini göstermiştir. Nepal’in Katmandu bölgesinde bulunan Uluslararası Bütünleşik Dağ Kalkınma Merkezi (ICIMOD)’nin değerlendirmesine göre, Nepal tarafındaki Langtang Lirung dağından kopan kaya ve buz kütlesi, bir moloz akışına dönüşmüştür. Sınır geçişini ve aşağı havzadaki hidroelektrik tesislerini etkileyen olayda, yaklaşık 100 km mansaptaki Galchhi’de su seviyesi yarım saatte yaklaşık 9 m yükselmiştir. Aynı vadi 8 Temmuz 2025’te de taşkın yaşamıştı. O olayda sınırın yaklaşık 35–36 km kuzeyinde, Tibet’teki Purepu Buzulu’nun üzerinde oluşan bir göl aniden boşalmış, oluşan taşkın Nepal–Çin Dostluk Köprüsü’nü yıkmıştı. İki olayın mekanizması farklı görünse de neticede buzulların erimesi en temel tetikleyici olarak değerlendirilmelidir.
Kuraklığın bilançosu ise aniden ortaya çıkmamakta, çoğu zaman birkaç üretim sezonuna yayılmaktadır. Ekim 2020’den 2023 başına kadar Doğu Afrika’da art arda beş yağış mevsiminde beklenen yağış gerçekleşmemiştir. Dünya Meteoroloji Örgütü, Etiyopya, Kenya, Cibuti ve Somali’de kuraklık nedeniyle yaklaşık 3 milyon kişinin ülke içinde veya sınır ötesine göç ettiğini bildirmiştir. Kimutai ve arkadaşlarının 2025’te yayımladığı bir çalışma insan kaynaklı iklim değişikliğinin, Afrika Boynuzu’nda 2021–2022 yıllarındaki kuraklığın şiddetini dolayısıyla etkisini artırdığını ortaya koymaktadır. Meteoroloji Genel Müdürlüğü tarafından yayınlanan su yılı raporlarına göre, Türkiye’de 1 Ekim 2024–30 Eylül 2025 döneminde ülke genelinde ortalama 422,5 mm yağış kaydedilmiştir. Bu değer, 1991–2020 normalinin %26,3 altında ve son 52 yılın en düşük su yılı toplamıdır. Buna karşın, bir sonraki su yılında ortalama yağış 741,6 mm’ye çıkarak normalin %29 üzerine ulaşmıştır. Bu iki yıllık karşılaştırma dahi, su yönetiminin neden hem uzun yağış açıklarına hem de çok yağışlı dönemlere hazırlanması gerektiğini göstermektedir.

Bu kısa yazıda, bazı örneklerle önemi vurgulanmaya çalışılan sorunlar ve geleceğe yönelik biraz da karamsar tahminler, insanlığı ve diğer canlıları nelerin beklediğini özetlemektedir. Tam da bu noktada, politika yapıcılar ve karar vericilerin ciddi sorumlulukları bulunmaktadır. Bugün alınacak doğru kararlar ve bu kararların tavizsiz biçimde uygulanması, yaşam açısından daha sürdürülebilir bir Dünya’nın geleceğini kuracaktır. Bu nedenle en üst seviyede devlet yetkililerinin katılacağı COP31 toplantısı izlenmesi gereken gerek ülkemiz gerekse dünya için eşsiz bir fırsattır. Küresel sıcaklıktaki her artış, birden fazla tehlikenin aynı anda ortaya çıkma riskini artırıyor ve bazı bölgelerde insanların değişen koşullara uyum sağlama seçeneklerini daraltıyor. Neticede emisyonları azaltmakla, şimdiden görülmekte olan etkilere hazırlanma çalışmaları birlikte yürütülmelidir. Antalya’daki COP31 toplantısının etkisini, bir sonraki sıcak hava dalgasından önce kaç ülkenin verdiği sözleri tuttuğuna, koruyucu önlem aldığına ve bir sonraki emisyon hesabında salınımların gerçekten ne kadar düştüğüne bakarak değerlendirebileceğiz.
Bugün alınacak doğru kararlar, yaşam açısından daha sürdürülebilir bir dünyanın geleceğini kuracaktır



Yorumlar